Það hafa verið gerðar margar góðar breytingar á frumvarpsdrögum til laga um lagareldi. Í viðhengi fylgir umsögn Sjávarútvegsþjónustunnar fyrir IV. kafla frumvarpsins – Smitvarnarsvæði og dýraheilbrigði.
Skipulag án traustra rannsókna
Ein veigamesta niðurstaða umsagnarinnar er sú að afmörkun smitvarnarsvæða og fjarlægðarmörk milli eldissvæða eru ekki byggð á raunverulegu, staðbundnu áhættumati. Ákvarðanir hafa verið teknar án þess að fyrir liggi straumlíkön eða dreifilíkön fyrir íslenska firði, þrátt fyrir að slík líkön séu grundvallarforsenda skynsamlegrar skipulagningar í helstu framleiðslulöndum laxeldis.
Í reynd hafa laxeldisfyrirtækin sjálf verið leiðandi í skipulagningu eldissvæða, á meðan stjórnvöld hafa brugðist hlutverki sínu. Tillögur stjórnvalda um skiptingu og afmörkun smitvarnarsvæða bera þess merki að þær séu hvorki raunhæfar né byggðar á skýrum, faglegum og gagnsæjum forsendum.
Kerfislæg áhætta í Ísafjarðardjúpi
Staðan er sérstaklega alvarleg í Ísafjarðardjúpi, þar sem óvenjumikill þéttleiki eldissvæða og fjöldi rekstraraðila hefur skapað kerfislæga smithættu. Fyrri leyfisveitingar sem fólu í sér undanþágur frá 5 km meginviðmiði voru síðar felldar úr gildi af úrskurðarnefnd, sem undirstrikar alvarlega veikleika í stjórnsýslu, framkvæmd regluverks og faglegum forsendum ákvarðana.
Líkleg þróun – markaðurinn tekur við skipulagsvaldinu
Líkleg sviðsmynd er sú að samstarfssamningur Arnarlax og Arctic Fish muni í reynd móta endurskipulagningu sjókvíaeldis á Vestfjörðum. Í framhaldinu má gera ráð fyrir kaupum á Háafell og Hábrún, sem myndi skapa forsendur fyrir því að aðeins einn rekstraraðili starfi á hverju smitvarnarsvæði.
Endurskipulagningunni yrði síðan lokið með því að Arnarlax einbeiti eldi sínu að sunnanverðum Vestfjörðum, á meðan Arctic Fish verði með allt sitt eldi á norðanverðum „kjálkanum“. Með þessu færist skipulagsvaldið í reynd frá stjórnvöldum til markaðs- og hagsmunaaðila, án þess að formleg, gagnsæ og fagleg stefnumótun liggi þar að baki.
Betra skipulag – en á röngum forsendum
Þrátt fyrir framangreint myndi slíkt fyrirkomulag jafnframt leiða til mun skynsamlegra framtíðarskipulags með tilliti til smitvarna. Færri rekstraraðilar, skýrari aðgreining svæða og einfaldari flæðisleiðir myndu draga verulega úr kerfislægri smithættu, og líkur á að alvarlegir fisksjúkdómar komi upp og breiðist út milli svæða myndu minnka umtalsvert.
Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að uppi kunna að vera alvarlegar spurningar um hvernig þessi staða varð til. Þar má nefna markvissa stöðutöku einstakra aðila, áhrif innan stjórnsýslunnar og kerfislægar hindranir sem hafa torveldað aðkomu annarra.
Niðurstaðan er sú að sjókvíaeldi á Íslandi er nú að öllu leyti komið í meirihlutaeigu erlendra fjárfesta, án þess að fram hafi farið heildstæð, lýðræðisleg og fagleg umræða um langtímastefnu greinarinnar í þágu almannahagsmuna.
Frekari upplýsingar, greiningar og tillögur er að finna í Hér.