Þróun lagaumhverfis sjókvíaeldis frá árinu 2014 hefur í reynd markvisst veikt þau stjórntæki sem áttu að tryggja virka og hagkvæma nýtingu rekstrarleyfa. Upphafleg markmið laganna hafa ekki náðst, einkum vegna þess að lykilforsendur – svo sem skýr afmörkun sjókvíaeldissvæða og síðar smitvarnarsvæða – hafa ekki verið fullnægjandi innleiddar.
Frumvarpdrög til laga um lagareldi – Umsögn Sjávarútvegsþjónustunnar. VII. kafli. Laxahlutir.
Gerðar hafa verið tilteknar jákvæðar breytingar á frumvarpsdrögum til laga um lagareldi frá útgáfu frumvarpsins árið 2024. Þrátt fyrir það eru áfram til staðar grundvallarmeinbugir í VII. kafla frumvarpsins – um laxahlut – sem geta haft víðtækar lagalegar, fjárhagslegar og samfélagslegar afleiðingar.
Í meðfylgjandi umsögn eru þessir annmarkar raktir ítarlega.
Meginniðurstöður
Laxahlutakerfið kann að auka tiltekinn rekstrarlegan sveigjanleika. Hins vegar felur það jafnframt í sér verulega og varanlega verðmætaaukningu réttinda núverandi leyfishafa – án þess að ríkissjóður fái eðlilegt endurgjald fyrir.
Kerfið færi nýtingu sameiginlegrar auðlindar nær eignarréttarlegu fyrirkomulagi og eykur þannig verulega:
- líkur á að réttindin njóti verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár,
- hættu á bótaskyldu ríkisins við framtíðarbreytingar á kerfinu,
- samþjöppun og markaðsvæðingu heimilda,
- og áframhaldandi vannýtingu fjarða.
Umsögn við frumvarpsdrög til laga um lagareldi: V. kafli. Úthlutun smitvarnarsvæði og rekstrarleyfi
Það hafa verið gerðar margar jákvæðar breytingar á frumvarpsdrögum til laga um lagareldi. Þrátt fyrir það standa enn eftir alvarlegir meinbugir í frumvarpinu. Í viðhengi fylgir umsögn Sjávarútvegsþjónustunnar við V. kafla frumvarpsins, Úthlutun smitvarnarsvæða og rekstrarleyfa.
Umsögn við frumvarpsdrög til laga um lagareldi: IV. kafli. Smitvarnarsvæði og dýraheilbrigði
Það hafa verið gerðar margar góðar breytingar á frumvarpsdrögum til laga um lagareldi. Í viðhengi fylgir umsögn Sjávarútvegsþjónustunnar fyrir IV. kafla frumvarpsins – Smitvarnarsvæði og dýraheilbrigði.
Skipulag án traustra rannsókna
Ein veigamesta niðurstaða umsagnarinnar er sú að afmörkun smitvarnarsvæða og fjarlægðarmörk milli eldissvæða eru ekki byggð á raunverulegu, staðbundnu áhættumati. Ákvarðanir hafa verið teknar án þess að fyrir liggi straumlíkön eða dreifilíkön fyrir íslenska firði, þrátt fyrir að slík líkön séu grundvallarforsenda skynsamlegrar skipulagningar í helstu framleiðslulöndum laxeldis.
Í reynd hafa laxeldisfyrirtækin sjálf verið leiðandi í skipulagningu eldissvæða, á meðan stjórnvöld hafa brugðist hlutverki sínu. Tillögur stjórnvalda um skiptingu og afmörkun smitvarnarsvæða bera þess merki að þær séu hvorki raunhæfar né byggðar á skýrum, faglegum og gagnsæjum forsendum.
Umsögn við lagareldisfrumvarp: III. kafli. Umhverfisvernd og rannsóknir
Í viðhengi fylgir umsögn Sjávarútvegsþjónustunnar við frumvarpsdrög til laga um lagareldi. Umsögnin fjallar sérstaklega um III. kafla frumvarpsins – Umhverfisvernd og rannsóknir.
III. kafli. Umhverfisvernd og rannsóknir
Sjávarútvegsþjónustan leggur til eftirfarandi breytingar:
- Áhættumat erfðablöndunar verði lagt niður sem stjórntæki.
- Stjórnun hámarkslífmassa byggist á burðarþolsmati.
- Heimilaður hámarkslífmassi til eldis á frjóum laxi verði ákveðinn af Alþingi hverju sinni.
- Alþingi ákveði í hvaða fjörðum heimilt verði að stunda sjókvíaeldi á frjóum laxi.
- Eldi í lokuðum sjókvíum verði eingöngu heimilt á hefðbundnum sjókvíaeldissvæðum.
Ársskýrsla samfélagsverkefnis gegn spillingu
Í fylgiskjali hér að neðan er Ársskýrsla samfélagsverkefnis gegn spillingu 2025. Skýrslan veitir heildstætt yfirlit yfir verkefni ársins.
Í lok árs 2025 var birt á samráðsgátt stjórnvalda frumvarp til laga um lagareldi. Frumvarpið felur í sér allnokkrar breytingar frá frumvarpi ársins 2024, sem ekki náði fram að ganga þegar það var til umfjöllunar á vorþingi.