Litlu laxastofnunum fórnað til að auka framleiðsluheimildir á frjóum eldislaxi

Hinn 25. ágúst 2020 var lögð fram á Alþingi skýrsla óháðrar nefndar með erlendum og íslenskum sérfræðingi þar sem tekið var fyrir áhættumat erfðablöndunar.  Skýrslan ber heitið ,,Skýrsla  sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um niðurstöður óháðrar nefndar um athugun á aðferðarfræði, áhættumati og greiningum á fiskeldisburðarþoli á vegum Hafrannsóknastofnunar“.  Vísindanefnd sem fékk það hlutverk að rýna áhættumat erfðablöndunar fékk ekki upplýsingar frá Hafrannsóknastofnun um minni veiðiárnar.   Á Vestfjörðum eru a.m.k. 23 veiðiár þar sem villtur lax hrygnir þó í mjög mismunandi umfangi (tafla 1).  

Laxastofnar í uppbyggingarfasa á Vestfjörðum

Margt bendir til að lax sé að auka landnám sitt í ám á Vestfjörðum og hefur náð að hrygna og koma upp seiðum í mörgum vatnsföllum þótt ekki sé alltaf um samfellda nýliðun að ræða eins og fram kemur í skýrslum Hafrannsóknastofnunnar. Það er sett í samhengi við hlýnun bæði í ferskvatni og sjó.  Nýlegar rannsóknir á útbreiðslu laxfiska á vestanverðum Vestfjörðum á vegum Hafrannsóknastofnunar benda til að víða megi finna allsterka laxastofna á svæðinu. Ef litið er á útbreiðslu og seiðaþéttleika laxfiska á vestanverðum Vestfjörðum sést að Arnarfjörður sker sig úr hvað lax snertir en þar er að finna lax í sjö veiðiám (tafla 1).

Rannsóknir á Vestfjörðum

Rannsóknir sem hafa verið gerðar á vestanverðum Vestfjörðum hafa verið birtar af Hafrannsóknastofnun og eru aðgengilegar á vef stofnunarinnar. Í Ísafjarðardjúpi rannsakaði Hafrannsóknastofnun seiðabúskap í sextán veiðiám um sumarið 2016 og reyndist lax vera ríkjandi tegund í sex þeirra skv. niðurstöðum rannsóknarinnar.  Niðurstöður þessarar rannsóknar er eingöngu að finna í formi bréfs til Landssambands veiðifélaga frá 28. nóvember 2016. Það er ekki vitað um ástæðu þess að rannsóknin hefur ennþá ekki verið birt opinberlega af Hafrannsóknastofnun.

Veiðiár með laxalykt á Vestfjörðum

Í áhættumati erfðablöndunar er aðeins gert ráð fyrir að strokulax gangi upp í fjórar veiðiár á Vestfjörðum; Laugardalsá, Langadalsá, Hvannadalsá og Ísafjará. Athuganir Hafrannsóknastofnunar á seiðaþéttleika sýna að villtur lax gengur til hrygningar í fleiri veiðiár á Vestfjörðum og hafi þar myndað náttúrulega stofna.  Á Vestfjörðum eru a.m.k. 23 veiðiár með laxalykt (tafla 1).  Eldislax gengur einkum upp í ár með laxalykt og af einhverjum óskýrðum og óskiljanlegum ástæðum er ekki gert ráð fyrir tæplega 20 veiðiám á Vestfjörðum í áhættumati erfðablöndunar.

Eldislaxinn að taka yfir vistkerfi?

Talið er að eldislax muni nema ný árkerfi hraðar en villti laxinn samhliða því að ný búsvæði myndast við hlýnun. Með hlýnun myndast ný svæði fyrir lax og kuldakærari tegundir víkja úr árkerfum á Vestfjörðum. Flökkulax sækir í ný búsvæði og gera má ráð fyrir að smá saman nýti þau að fullu.  Ef það eiga sér stað umtalsverðar slysasleppingar á svæðinu getur eldislaxinn vera í meiri hluta og líkur á erfðablöndum því miklar.  Hafrannsóknastofnun er nýlega búin að staðfesta erfðablöndun í þessari gerð veiðiáa á vestanverðum Vestfjörðum þar sem er að finna laxeldi í sjókvíum í nágrenninu.

Færri veiðiár og meiri framleiðsluheimildir

Það má velta því fyrir sér af hverju litlu laxastofnunum var sleppt í áhættumati erfðablöndunar á Vestfjörðum. Eflaust eru ýmsar skýringar á því sem höfundar áhættumatsins geta best svarað.  Það er ljóst að ef gert hefði verið ráð fyrir 23 veiðiám í áhættumati erfðablöndunar í staðinn fyrir fjögur hefðu niðurstöðurnar verið allt aðrar fyrir vestanverða Vestfirði.  Í Arnarfirði eru t.d. sjö veiðiár með laxalykt en áhættumat erfðablöndunar gerir ekki ráð fyrir að eldislax gangi upp í þær ár.  Að sjálfsögðu gengur eldislax úr fjölmörgum slysasleppingum í Arnarfirði fyrst og fremst í veiðiár í firðinum (mynd 1) eins og íslenskar og erlendar rannsóknir sýna.  Áhættumat erfðablöndunar hefur lítið eða ekkert með umhverfisvernd að gera, en hlutverk þess er að úthluta framleiðsluheimildum til laxeldisfyrirtækja í meirihlutaeigu erlendra aðila.

Tryggja sér ávinning

Ef gert hefði verið ráð fyrir 23 veiðiám í áhættumati erfðablöndunar hefði ekki verið hægt að úthluta um 50.000 tonna framleiðsluheimildum á frjóum laxi til sjókvíaeldis fyrir vestanverða Vestfirði skv. niðurstöðum áhættumats erfðablöndunar. Það var að tilstuðlan starfshóps sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um stefnumótun í fiskeldi að lagt var til að nota áhættumat erfðablöndunar við úthlutun framleiðsluheimilda á frjóum laxi. Stjórnarformaður Arnarlax var í stefnumótunarhópum sem mótaði leikreglurnar, en að sjálfsögðu var hann ekki einn um að taka ákvarðanirnar. Það er þó ljóst að áhættumatið virtist vera hannað til að uppfylla væntingar og þarfir Arnarlax um framleiðsluheimildir á frjóum laxi til sjókvíaeldis á vestanverðum Vestfjörðum – Hlutverk áhættumats erfðablöndunar er að uppfylla væntingar um fjárhagslegan ávinning og til þess að það geti gengið þurfti að fórna litlum laxastofnunum á eldissvæðum.

Ef rétt væri reiknað, hvað þá?

Það væri áhugavert að sjá hver niðurstaðan yrði á útreiknuðum framleiðsluheimildum ef gert væri ráð fyrir öllum litlu laxastofnunum í reiknilíkani áhættumats erfðablöndunar.  Það er eflaust ekki vilji fyrir því að endurreikna framleiðsluheimildir þar sem þá kæmi í ljós að vitlaust var gefið. Jafnframt væri áhugavert að reikna út hvaða þýðingu það hefði haft á fjárhagslegan ávinning laxeldisfyrirtækja í meirihlutaeigu erlendra aðila ef stuðst hefði verið við réttar forsendur í líkani áhættumats erfðablöndunar.

Mynd 1. Sviðsmynd A sýnir áætlaða dreifingu á strokulaxi úr slysasleppingu í Arnarfirði skv. áhættumati erfðablöndunar. Sviðsmynd B sýnir raunverulega líklega meðaltals dreifingu á strokulaxi úr slysasleppingu í Arnarfirði.

Birt í Bændablaðinu 19. nóvember 2020