Litlu laxastofnarnir – Skortur á vöktun og hugsanlegar skaðabótarkröfur

Á árinu 2017 birtu sérfræðingar Hafrannsóknastofnunar skýrslu þar sem sýnt var fram á innblöndun eldislaxa við litla laxastofna á vestanverðum Vestfjörðum.  Í framhaldinu kom fram í umræðum áhyggjur vísindamanna um áhrif umfangsmikils laxeldis í sjókvíum á villta laxastofna. Bent var á mikilvægi þess að vakta þessa stofna.

Rannsóknir á litlu stofnunum

Í tengslum við uppbyggingu laxeldis á vestanverðum Vestfjörðum voru stofnar laxfiska kortlagðir á árunum 2015 og 2016 af Hafrannsóknastofnun.  Í fyrri rannsókninni voru rannsakaðar 16 veiðiár og fannst lax í 11 ám og í 6 þeirra var lax ríkjandi tegund. Niðurstöður bentu til að útbreiðsla laxa væri að aukast í ám á vestanferðum Vestfjörðum og ummerki um hrygningu og samfellda nýliðun í mörgum þeirra. Í seinni rannsókninni voru einnig skoðaðar 16 veiðiár og var lax ríkjandi tegund í 10 þeirra. Í þessum tveimur rannsóknum fundust laxaseiði í 15 veiðiám en þó í mjög mismiklu mæli. Niðurstaðan var að rannsóknirnar bentu ,,til að víða megi finna allsterka laxastofna á svæðinu“. Jafnframt bentu greinahöfundar á að ,,þær grunnupplýsingar um útbreiðslu og seiðaþéttleika laxfiska sem fengist hafa í rannsóknunum tveimur munu gagnast við að meta mögulega áhrif fiskeldis á villta stofna á Vestfjörðum“.

Tjón á búnaði í Arnarfirði

Á síðustu árum hefur verið rekið umfangsmikið laxeldi á vestanverðum Vestfjörðum, aðallega af Arnarlaxi. Tíð tjón á búnaði skv. upplýsingum frá Matvælastofnun verkur athygli (tafla 1).  Arnarlax og önnur laxeldisfyrirtæki eiga að vinna eftir búnaðarstaðlinum NS 9415 sem er ætlað að koma í veg fyrir eða draga verulega úr líkum á tjóni á búnaði og mögulegum slysasleppingum. Tvö tjón á ári hjá Arnarlaxi getur ekki talist eðlilegt og vakna ýmsar áleitnar spurningar en það er utan efnistaka þessarar greinar. 

Slysasleppingar og vöktun

Það er ekki vitað til þess vöktunarrannsóknir á laxastofnum í Arnarfirði hafa verið framkvæmdar af Hafrannsóknastofnun frá árinu 2017 þar sem umfang laxeldis í sjókvíum hefur verið mest á síðustu árum. Í þessu samhengi er athyglisvert að rannsóknafyrirtækið Laxfiskar í samstarfi við heimamenn hefur sé ástæðu til að vakta þrjár veiðiári í Ketildölum í Arnarfirði frá árinu 2015. Það liggja ekki fyrir upplýsingar um í hve miklu mæli eldislax slapp úr eldiskvíum Arnarlax á árunum 2018-2020. Einu viðbrögðin við þeim slysasleppingum voru þau að sett voru út net við eldiskvíarnar til að veiða þann fisk sem slapp. Slík ráðstöfun gefur litlar eða engar upplýsingar um umfang slysasleppinga og er því í reynd hrein sýndarmennska þegar litið er til nauðsynlegra mótvægisaðgerða við slysasleppingum. Í löndum þar sem slysasleppingar eru teknar alvarlega sem umhverfisvandamál er þeim sem valdur er að slysi gert að fjármagna aðgerðir til að vakta hvort eldislax sæki upp í nærliggjandi veiðiár og jafnframt að fjarlægja allan strokulax. Á Íslandi fá umhverfissóðarnir að njóta sín í skjóli laga um fiskeldi þar sem áhættumat erfðablöndunar leikur aðalhlutverkið.  Þetta er íslenska leiðin og það er með ólíkindum að slík vinnubrögð séu látin viðgangast.

Er erfðablöndun viðvarandi?

Alþingi Íslendinga heimilaði erfðablöndun á íslenskum laxastofnum með að samþykkja áhættumat erfðablöndunar á árinu 2019, eina landið í heiminum þar sem opnað er fyrir slík í lögum svo vitað sé.   Skv. rannsóknum Hafrannsóknastofnunnar frá árunum 2015 og 2016 var sýnt fram á innblöndun eldislaxa í sex af 16  veiðiám á vestanverðum Vestfjörðum þar af þrjár í Arnarfirði; Selárdalsá, Sunnudalsá og Mjólká.  Áhættumati erfðablöndunar gerir ráð fyrir því að tekin séu sýni til erfðarannsókna til að vakta mögulega innblöndun eldislaxa í veiðiám í Arnarfirði og þá eingöngu í Selárdalsá en niðurstöður vöktunar hafa ekki verið birtar svo vitað sé. Vandamálið er að það er ekki til nein skilgreining á því hve mikil erfðablöndunin má vera til þess að hún sé óásættanleg fyrir villta laxastofna. Svo er það annað mál að viðmiðið ætti að vera að það væri óásættanlegt að erfðablöndun mældist í villtum íslenskum laxastofnum og allt ætti að vera gert til að kom í veg fyrir hana.

Vantar vöktun á hlutfalli eldislaxa?

Í áhættumati erfðablöndunar er eitt viðmiðið að hlutfall eldislaxa í veiðiám megi ekki vera meira en 4%.  Í úttekt vísindanefndar á áhættumati erfðablöndunar sem nú liggur hjá Alþingi er m.a. bent á að 4% viðmið sé of hátt fyrir litla laxastofna og vöktunin eins og hún er lögð fram í áhættumati erfðablöndunar sé ekki nægilega umfangsmikil. Það er með ólíkindum að áhættumat erfðablöndunar geri ekki ráð fyrir skipulagðri vöktun í litlu laxveiðiám í Arnarfirði þrátt fyrir umfangsmikið laxeldi í firðinum.  Rannsóknafyrirtækið Laxfiskar hefur í samvinnu við heimamenn haldið úti vöktun á þremur veiðivötnum í Arnarfirði frá árinu 2015, og þar hefur komið fram að hlutfall eldislaxa er langt yfir viðmiðunarmörkum. Jafnframt hafa verið send sýni af laxi sem veiðst hefur í Mjólká til Hafrannsóknastofnunar sem staðfestu fjölmarga eldislaxa en þar er engin vöktun framkvæmd af stofnunni. Áhyggjur sumra vísindamanna Hafrannsóknastofnunnar sem komu fram fyrir nokkrum árum síðan virðast ekki vera til staðar lengur þrátt fyrir tíðar slysasleppingar í Arnarfirði. Hér má spyrja hvort áhættumat erfðablöndunar sé hindrun í vegi þess að Hafrannsóknastofnun framkvæmi fullnægjandi vöktun á laxastofnum í Arnarfirði þar sem slík vöktun er ekki fyrir hendi fyrir tilstilli annarra rannsóknaaðila? Því geta vísindamennirnir eða Hafrannsóknastofnun best svarað.  

Blendingar geta dreift erfðablöndun

Sérfræðingur Hafrannsóknastofnunar hefur bent á í fjölmiðli að ,,Erfðablöndun getur dreifst út fyrir eldissvæðin með strokulöxum úr eldi en einnig vegna blendinga villts lax og eldislax frá eldissvæðum. Rannsóknir sýna einmitt að blendingar hafa verri rötun en villtur lax og geta því gengið í ár til hrygningar langt frá sinni heimaá“. Það er óheppilegt að ekki sé fylgst með því hvað er að gerast á vestanverðum Vestfjörðum, vaktað hvort innblöndun eigi sér áfram stað og ef hún er til staðar að koma í veg fyrir að blendingar nái að dreifa og valda erfðablöndun yfir stærra svæði. Það er töluvert erfiðara að greina  blendinga en eldislax og því skynsamlegt að leggja áherslu á vöktun á eldislaxi í veiðiám og koma í veg fyrir frekari dreifingu.

Hugsanlegar skaðabætur til veiðiréttareigenda

Það getur komið upp sú staða að veiðiréttareigendur laxveiðiáa krefjist skaðabóta ef fram kemur í rannsóknum veruleg erfðablöndun. Hafrannsóknastofnun lagði til 50.000 tonna framleiðsluheimild á vestanverðum Vestfjörðum á árinu 2017 sem var samþykkt á Alþingi árið 2019 án þess að viðeigandi mótvægisaðgerðir væru gerðar til að koma í veg fyrir erfðablöndun.  Ef fram kemur í rannsóknum áframhaldandi erfðablöndum á litlu laxastofnunum á vestanverðum Vestfjörðum getur   Hafrannsóknastofnun útvegað veiðiréttareigendum gögn sem styðja málsókn þeirra og skaðabótakröfur á þeim forsendum að upptaka áhættumats erfðablöndunar sem stjórnsýslutækis hafi valdið erfðablöndun á villtum laxastofnum.

E.t.v. skynsamlegt að taka engin sýni

Í áhættumati erfðablöndunnar eru lagðar til umfangsmiklar framleiðsluheimildir og aðferðafræði sem geta falið í sér brot s.s. á lögum nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð.  Í raun gefið norskættuðum strokulöxum frjálsan aðgang að veiðiám til að hrygna með íslenskum löxum í litlum veiðiám. Niðurstaðan gæti hugsanlega verið sú að íslenska ríkið þurfi að greiða skaðabætur til veiðiréttareigenda. Það er því e.t.v. best fyrir Hafrannsóknastofnun að taka engin sýni til erfðarannsókna úr litlum laxastofnum á vestanverðum Vestfjörðum. 

Fórna til að skapa ávinning

Vinnubrögð við undirbúning og gerð laga um fiskeldi var mjög ábótavant og komu margir með alvarlegar athugsemdir við meðhöndlun málsins hjá Alþingi á árunum 2018 og 2019 m.a. veiðiréttareigendur á vestanverðum Vestfjörðum og rannsóknafyrirtækið Laxfiskar án þess að neitt hafi verið tekið tillit til þess.  Í þessum átökum voru það fulltrúar laxeldisfyrirtækja í meirihlutaeigu erlendra aðila sem  hömpuðu sigri enda var mikið lagt undir. Til að ná þeim fjárhagslegum ávinningi sem stefnt var að þurfti að fórna m.a. litlu laxastofnunum á sunnanverðum Vestfjörðum.  Það er með ólíkindum að svona vinnubrögð viðgangist á 21. öld hvorki íslenskir náttúru eða laxeldi í sjókvíum til hagsbóta þegar horft er til framtíðar.

Birtist í Bændablaðinu 3. desember 2020