Stjórnarformenn Arnarlax og Fiskeldis Austfjarða sem voru búnir að koma leyfisveitingarkerfinu í uppnám, með um 70% eldissvæða, létu skipa sig í starfshóp sem fékk það verkefni að gera stefnumótun fyrir fiskeldi. Eitt af verkefnum þeirra var að koma á tæknilegum hindrunum til að tryggja að þeir gætu haldið eldissvæðum jafnvel án þess að nýta þau í fjölmörg ár eða greiða af þeim auðlindagjald.
Fulltrúar Landssambands fiskeldisstöðva
Það var augljóst frá upphafi að stjórnarformennirnir voru að huga fyrst og fremst að hag sinna fyrirtækja í sinni vinnu í stefnumótunarhópnum. Stjórnarformennirnir tveir voru í umboði Landssambands fiskeldisstöðva en stjórn félagsins frétti lítið hvað var að gerst fyrr en undir lokin þegar búið var að leggja línurnar að mestu. Hér vakna margar áleitnar spurningar um vinnubrögð og hvaða reglur eiga að gilda um samstarf félaga innan samtaka.
Takmarka heimildir
Framleiðsluheimildir fyrir sjókvíaeldi voru takmarkaðar árið 2014 þegar tekin var ákvörðun að fara út í að gera burðaþolsmat og meta þannig lífrænt burðaþol fjarða. Til að takmarka eldi á frjóum eldislaxi var ákveðið árið 2019 að styðjast við Áhættumat erfðablöndunar, verkfæri sem ekki er notað í öðrum löndum. Það sem er athyglisvert að á Íslandi er Áhættumat erfðablöndunar notað til að verja sértæka hagsmuni ákveðna aðila en það tengist lítið umhverfisvernd en um það verður fjallað seinna.
Setja hindranir og verja svæði
Til að tryggja hagsmuni Arnarlax og Fiskeldis Austfjarða þurfti því að setja hindranir til að hægt væri að halda svæðum sem voru í umsóknarferli og ekki var heimilt að vera með eldi á frjóum laxi skv. Áhættumati erfðablöndunar. Þannig var búið um hnútana að hægt verður að halda eldissvæðum fyrir ófrjóan lax a.m.k. í fimm ár án þess að nýta svæðið til eldis eða greiða af þeim auðlindagjald. Það sem er umhugsunarvert er að Áhættumat erfðablöndunnar virðist vera sniðið fyrir Arnarlax, en það tryggir því fyrirtæki mestu framleiðsluheimildirnar fyrir eldi á frjóum laxi komi svo í ljós að eldi á ófrjóum laxi sé óraunhæfur kostur.
Ófrjóir laxar
Það er mjög óljóst hvenær eldi á ófrjóum laxi getur orðið fýsilegur valkostur til framleiðslu á eldislaxi. Unnið hefur verið að þróun á framleiðslu á ófrjóum eldislaxi í áratugi og eftir ákveðna bjartsýni á tímabili í Noregi þar sem eldi var reynt, í iðnaðarskala, hefur það því sem næst lagst af vegna margskonar vandamála. Þessi mikla áhersla og ofurtrú á eldi á ófrjóum eldislaxi virðist því í dag vera sér íslenskt fyrirbrigði. Áður en hægt verður að hefja samkeppnishæft eldi á ófrjóum laxi á eftir að leysa fjölmörg líffræðileg viðfangsefni og einnig er mikil óvissa um viðbrögð markaðsins, hvort neytendur leggi sér til munns eldislax sem búið er að gera ónáttúrulegar breytingar á.
Afgreiðsla Alþingis
Það er með hreinum ólíkindum að þær tillögur sem lagðar eru fram í stefnumótunarskýrslunni hafi því sem næst verið teknar upp óbreyttar í fiskeldisfrumvarpi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra með heimild til að blokkera eldissvæði í a.m.k. fimm ár með það að yfirskyni að það eigi að hefja eldi á ófrjóum laxi. Engin breyting var gerð á þessu í meðhöndlun Alþingis á frumvarpinu. Meiri líkur eru á en minni að ekki verði búið að þróa samkeppnishæft eldi á ófrjóum laxi eftir fimm ár. Munu þá áhrif ákveðinna hagsmunaaðila vera það mikil að heimild til að blokkera eldissvæði verður framlengd eða breytt?
Væntingar um fjárhagslegan ávinning
Eins og staðan er í dag er regnbogasilungseldi mun fýsilegri valkostur, en eldi á ófrjóum laxi, en báðir kostirnir koma í veg fyrir erfðablöndun við villtan íslenskan lax. Af hverju ófrjóir laxar eru valdir af stefnumótunarhópnum frekar en regnbogasilungur er augljóslega sú að gera laxeldisfyrirtækjum stjórnarformannanna kleyft að helga sér svæði í ákveðið árabil undir því yfirskyni að fyrirhugað sé að ala þar ófrjóan eldislax. Með síðan von um að endurskoðað Áhættumat erfðablöndunar gefi rýmri heimildir fyrir eldi á frjóum laxi geti viðkomandi aðilar fengið breytt sínum leyfum til aukningar heimilda til eldis á frjóum laxi. Þar með ná þau að koma í veg fyrir, allavega tímabundið, frekari uppbyggingu regnbogasilungseldis eða eldi annarra tegunda, halda sínum svæðum og jafnvel án greiðslu auðlindagjalda.
Næstu skref hagsmunaaðila
Mikill þrýstingur mun verða um að auka framleiðsluheimildir á frjóum laxi. Bent verður á að laxeldi á Íslandi er í alþjóðlegri samkeppni við stór og öflug laxeldisfyrirtæki erlendis sem eru eingöngu með eldi á frjóum laxi. Sértæk álög að skylda laxeldisfyrirtæki á ákveðnum svæðum að vera eingöngu með eldi á ófrjóum laxi leiðir til þess að fyrirtækin verða ekki samkeppnishæf á alþjóðlegum mörkuðum þegar markaðsverð á eldislaxi lækkar. Hagsmunaaðilar hafa hafið umræður um að fá auknar framleiðsluheimildir á ófrjóum eldislaxi með vafasömum tillögum um mótvægisaðgerðir. Áhættumat erfðablöndunar og mótvægisaðgerðir eins og best þekkjast erlendis mun vera tekið fyrir í seinni greinum.
Grein þessi birtist í Morgunblaðinu 30. mars 2020